Απόσπασμα διάλεξης "Άνταμ Σμίθ"

"O καπιταλισμός είναι μία ημιτελής κατασκευή. Ακόμα κι αν μπορέσουμε να προσπεράσουμε την κρίση που αντιμετωπίζουμε, θα εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα του καπιταλισμού στην αντιμετώπιση των τόσο άλυτων προβλημάτων όπως η επίμονη φτώχεια, η έλλειψη πρόσβασης στην υγειονομική περίθαλψη και την εκπαίδευση, και οι επιδημικές ασθένειες. Κατά την άποψή μου, το θεωρητικό πλαίσιο του καπιταλισμού το οποίο είναι ευρέως αποδεκτό σήμερα αποτελεί μία ημιτελή κατασκευή-κάτι που εμποδίζει το «αόρατο χέρι» του Άνταμ Σμιθ να λειτουργήσει όπως εκείνος πίστευε. Κατά μία έννοια, έχουμε επιλέξει να αδιαφορήσουμε για το ήμισυ του μηνύματος του Σμιθ. Το έργο του Ο Πλούτος των Εθνών τράβηξε όλη την προσοχή ενώ Η Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων έχει, σε μεγάλο βαθμό, αγνοηθεί.
Αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να έχει παράσχει τα θεμέλια του άλλου, που χάνει την μισή αγορά – την μισή αγορά που εξυπηρετεί την κοινωνική συνείδηση των ανθρώπων. Η παρούσα θεωρία του καπιταλισμού υποστηρίζει ότι η αγορά είναι μόνο για εκείνους που ενδιαφέρονται αποκλειστικά για το κέρδος. Αυτή η ερμηνεία αντιμετωπίζει τους ανθρώπους σαν μονοδιάστατα όντα. Όμως οι άνθρωποι είναι πολυδιάστατα όντα, όπως διαπίστωσε ο Άνταμ Σμιθ, πριν από δυόμισι αιώνες. Έχουν την εγωιστική διάστασή τους, αλλά, ταυτόχρονα, έχουν και την ανιδιοτελή τους διάσταση. Η θεωρία του καπιταλισμού και η αγορά που έχει αναπτυχθεί γύρω από την θεωρία, δεν αφήνουν χώρο για την ανιδιοτελή διάσταση των ανθρώπων. Εάν το αλτρουιστικό κίνητρο που ενυπάρχει στους ανθρώπους μπορούσε να εισαχθεί στον κόσμο των επιχειρήσεων, τότε θα υπήρχαν ελάχιστα προβλήματα που δεν θα μπορούσαμε να λύσουμε.
Η θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων του Άνταμ Σμιθ αρχίζει με τον ισχυρισμό «Όσο εγωιστής κι αν υποτίθεται πως είναι κάποιος, υπάρχουν προφανώς κάποιες αρχές στην φύση του, που τον κάνουν να ενδιαφέρεται για τις τύχες των άλλων, και καθιστούν την ευτυχία τους απαραίτητη για τον ίδιο, παρόλο που δεν παίρνει τίποτα από αυτήν, πέραν της ικανοποίησης του να την βλέπει. Αυτού του είδους είναι ο οίκτος ή η συμπόνια, τα αισθήματα που νιώθουμε για την μιζέρια των άλλων, όταν είτε την αντικρίζουμε είτε όταν οδηγούμαστε στο να την αντιληφθούμε με έναν πολύ ζωηρό τρόπο. Το ότι συχνά παίρνουμε λύπη από τις λύπες των άλλων, είναι μία πραγματικότητα πολύ προφανής για να απαιτήσει περιπτώσεις που να την αποδεικνύουν· διότι αυτό το συναίσθημα, όπως και κάθε άλλο αυθεντικό πάθος της ανθρώπινης φύσης, σε καμία περίπτωση δεν περιορίζεται στους ενάρετους ή τους ανθρωπιστές, παρόλο που αυτοί ίσως το νιώθουν με την υπέρτατη ευαισθησία. Ο μεγαλύτερος κακούργος, ο σκληρότερος παραβάτης των νόμων της κοινωνίας, δεν είναι εντελώς χωρίς αυτό.»
Έπειτα ο Σμιθ διερωτάται την πιο θεμελιώδη ερώτηση: Γιατί αποδεχόμαστε ορισμένες ενέργειες ή προθέσεις και καταδικάζουμε άλλες; Εκείνο τον καιρό, οι απόψεις διίσταντο: κάποιοι έκριναν ότι το μόνο πρότυπο του σωστού και του λάθους ήταν ο νόμος και η αρχή που τον θέσπισε· άλλοι έκριναν ότι οι ηθικές αρχές μπορούσαν να επιλυθούν ορθολογιστικά, όπως τα θεωρήματα στα μαθηματικά. Ο Σμιθ είχε την άποψη ότι οι άνθρωποι γεννιούνται με μία ηθική αίσθηση, ακριβώς όπως έχουν τις εγγενείς ιδέες της ομορφιάς και της αρμονίας. Η συνείδησή μας μάς λέει τι είναι σωστό και τι λάθος: και αυτή η συνείδηση είναι κάτι το έμφυτο, όχι κάτι που μας δόθηκε από τους νομοθέτες ή από την ορθολογιστική ανάλυση. Και για την ενίσχυσή της έχουμε ακόμα ένα φυσικό συγγενές αίσθημα, που ο Σμιθ καλεί «συμπόνια». Αυτές οι δύο φυσικές αισθήσεις της συνείδησης και της συμπόνιας διασφαλίζουν ότι τα ανθρώπινα όντα μπορούν και ζουν μαζί σε έννομες και ευεργετικές κοινωνικές οργανώσεις.

Με αυτές τις ιδέες κατά νου, μπορούμε να δούμε ότι το έτερο μεγάλο βιβλίο του Άνταμ Σμιθ, Ο Πλούτος των Εθνών, έχει πιθανώς παρερμηνευθεί. Η θέση του Σμιθ σε αυτό το βιβλίο μπορεί γενικά να συνοψιστεί σαν ένα επιχείρημα πως όλα θα είναι καλά αν επιτραπεί στους ανθρώπους να ακολουθήσουν το «ίδιον συμφέρον». Ο κόσμος ερμήνευσε το «ίδιον συμφέρον» σαν ισοδύναμο της μεγιστοποίησης του κέρδους. Όμως με τα ανθρώπινα όντα να είναι έτσι όπως είναι, οδηγούμενα ταυτόχρονα από την συνείδηση και την συμπόνια αλλά και από την επιθυμία για κέρδος, βλέπουμε ότι το «ίδιον συμφέρον» συμπεριλαμβάνει και την μεγιστοποίηση του κέρδους και την κοινωνική συνεισφορά. Αυτό είναι που εξετάστηκε από τον Άνταμ Σμιθ στο Η Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων, το οποίο απέδωσε μεγάλη σημασία στην δικαιοσύνη και στις άλλες ηθικές αρετές, ίσως προκειμένου να διασαφηνίσει τα όρια του «ίδιου συμφέροντος».
Η παρούσα δομή της οικονομικής θεωρίας δεν επιτρέπει σε αυτές τις άλλες διαστάσεις των ανθρώπων να εκδηλωθούν στην αγορά. Υποστηρίζω ότι, δοθείσης της ευκαιρίας, οι άνθρωποι θα έρθουν στην αγορά για να εκφράσουν τις ανιδιοτελείς τους παρορμήσεις τρέχοντας ειδικούς τύπους επιχειρήσεων ειδικά σχεδιασμένων για να βελτιώσουν το γενικότερο ζήτημα της ανθρωπότητας. Λόγω της απουσίας αυτής της ευκαιρίας από την αγορά, οι άνθρωποι θα εκφράσουν την ανιδιοτέλειά τους μέσω των φιλανθρωπικών οργανώσεων. Αυτές οι προσπάθειες ήταν πάντα μαζί μας, και είναι ευγενείς, και είναι απαραίτητες. Όμως έχουμε διαπιστώσει ότι οι επιχειρήσεις έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα από τις οργανώσεις για καινοτομούν, να επεκτείνονται και να φτάνουν όλο και περισσότερους ανθρώπους μέσα από την δύναμη των ελεύθερων αγορών. Φανταστείτε τι θα μπορούσαμε να πετύχουμε αν ταλαντούχοι επιχειρηματίες και στελέχη από όλο τον κόσμο αφιερώνονταν σε σκοπούς όπως η πάταξη της κακής σίτισης, της παροχής καταφυγίων στους αστέγους, και η εξάλειψη των ασθενειών."

-Muhammad Yunus
Πανεπιστήμιο Γλασκόβης, Δεκέμβριος 2008
/body>